Đàn t'rưng và cồng chiêng Tây Nguyên: tiếng tre, tiếng đồng của buôn làng

Đàn t'rưng là một hàng ống tre, nứa dài ngắn khác nhau, gõ bằng dùi để ra tiếng trong và giòn; cồng chiêng là những chiếc đĩa đồng lớn, mỗi người đánh một chiếc, nhiều người ghép lại mới thành bài. Một bên là tiếng tre của nương rẫy, một bên là tiếng đồng của lễ hội cả buôn làng, và cả hai đều cho thấy âm nhạc Tây Nguyên coi trọng việc cùng nhau hơn là một người chơi giỏi. Bài này kể từng nhạc cụ, giải thích vì sao Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh, và chỉ cách cả lớp thử lập một "dàn chiêng" bằng nắp nồi.

Đàn t'rưng: những ống tre biết hát

Đàn t'rưng là nhạc cụ gõ quen thuộc của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên như Ba Na, Gia Rai, Ê Đê. Cây đàn gồm nhiều ống tre hoặc nứa đã phơi khô, xếp thành hàng từ dài đến ngắn, xâu vào hai sợi dây. Người ta có thể treo đàn trên giá, hoặc buộc một đầu vào cột, đầu kia vắt qua người chơi.

Mỗi ống được bịt một đầu bằng mấu tre, đầu kia được vạt chéo. Người làm đàn chỉnh âm bằng cách vạt dần phần miệng ống và gõ thử, đến khi tiếng đúng ý. Ống dài, to cho tiếng trầm; ống ngắn, nhỏ cho tiếng cao. Người chơi cầm hai dùi tre nhỏ, gõ vào thân ống gần đầu vạt.

Nhiều tài liệu kể rằng tổ tiên của đàn t'rưng là những bộ ống tre đặt trên nương rẫy, dùng sức nước hoặc sức gió làm cho kêu để đuổi chim thú phá lúa. Từ chỗ là vật đuổi chim, người ta gõ cho vui khi nghỉ tay, rồi dần thành một nhạc cụ. Ngày nay có đàn t'rưng cải tiến với nhiều ống hơn, chơi được cả bài nhạc mới trên sân khấu.

Vì sao ống dài lại trầm

Khi gõ, thân tre rung và cột không khí trong ống cũng rung theo. Ống càng dài, sóng rung càng dài, rung càng chậm, nên tiếng càng trầm. Đây là cùng nguyên lý với ống sáo và với chai nước: độ dài quyết định cao độ.

Cồng và chiêng: giống mà khác

Cồng chiêng là nhạc cụ đúc hoặc gò bằng hợp kim đồng, hình tròn như chiếc mâm có vành. Người Tây Nguyên phân biệt hai loại:

• Cồng có một núm nhô lên ở giữa. Người chơi đánh vào núm, tiếng trầm, ấm, ngân lâu.
• Chiêng có mặt bằng, không có núm. Tiếng sáng và vang hơn.

Tuỳ dân tộc và tuỳ bài, người ta đánh bằng dùi gỗ bọc vải, dùi mộc, hoặc bằng nắm tay. Một dàn cồng chiêng có thể chỉ vài chiếc, cũng có thể hơn chục chiếc, cỡ từ nhỏ bằng chiếc đĩa đến to hơn cả vòng tay người lớn.

Cồng chiêng mới mua về chưa dùng ngay được. Người chỉnh chiêng phải dùng búa gõ nhẹ từng điểm trên mặt chiêng, làm mặt kim loại mỏng hay dày đi một chút, căng hay chùng đi một chút, để tiếng chiêng khớp với cả dàn. Đây là một nghề cần đôi tai rất tinh. Nhiều cồng chiêng ở Tây Nguyên được làm ở các làng đúc đồng miền Trung, trong đó có làng Phước Kiều, xưa thuộc Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, rồi được chỉnh lại theo tai người trong buôn.

Mỗi người một âm: bài chiêng được ghép thế nào

Đây là điều thú vị nhất của cồng chiêng Tây Nguyên. Một chiếc chiêng chỉ cho một âm. Không ai trong dàn tự chơi được cả giai điệu. Giai điệu chỉ hiện ra khi mỗi người đánh chiếc của mình đúng lúc, tiếng người này nối vào tiếng người kia.

Hãy tưởng tượng một câu hát có năm nốt, và năm bạn, mỗi bạn chỉ được hát đúng một nốt. Muốn câu hát nghe liền, mỗi bạn phải nghe rất kỹ bạn đứng trước, và vào đúng lúc. Lỡ một nhịp là câu hát gãy. Dàn chiêng làm việc như vậy, và người chơi thường vừa đánh vừa đi thành vòng tròn, trong khi những người khác múa xoang quanh đó.

Vì thế, chơi cồng chiêng không chỉ là kỹ năng của một người mà là sự ăn khớp của cả nhóm. Trẻ em trong buôn lớn lên giữa tiếng chiêng, học bằng cách nghe, nhìn người lớn, rồi được cầm chiếc chiêng nhỏ, đứng vào vòng.

	Đàn t'rưng	Cồng chiêng
Chất liệu	Ống tre, nứa	Hợp kim đồng
Số người chơi	Thường một người, có khi hai	Cả nhóm, mỗi người một chiếc
Cách chỉnh âm	Vạt dần miệng ống	Dùng búa gõ chỉnh mặt chiêng
Tiếng	Giòn, trong, ngắn	Vang, ngân dài, rền
Dịp thường nghe	Lúc nghỉ ngơi, vui chơi, biểu diễn	Lễ hội, nghi lễ của cộng đồng

Không gian văn hoá Cồng chiêng: không chỉ là nhạc cụ

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; năm 2008, di sản này được đưa vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Không gian ấy trải trên năm tỉnh Tây Nguyên theo địa giới lúc đó: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng.

Chữ quan trọng là "không gian". Thứ được ghi danh không phải là những chiếc chiêng nằm trong tủ kính, mà là toàn bộ đời sống quanh chúng: người nghệ nhân, buôn làng, nhà rông, nhà dài, bến nước, nương rẫy, và các lễ hội của cộng đồng như mừng lúa mới, mừng nhà rông mới, cúng bến nước. Với nhiều dân tộc Tây Nguyên, tiếng chiêng có mặt trong những mốc lớn của đời người và của cả buôn.

Điều này giải thích vì sao việc giữ gìn di sản khó hơn việc cất giữ đồ vật. Nếu chiêng còn mà không ai đánh, không còn lễ hội, không còn người trẻ học, thì "không gian" ấy cũng mỏng dần. Nhiều nơi ở Tây Nguyên hiện có các lớp truyền dạy cồng chiêng cho thiếu nhi, và các liên hoan cồng chiêng được tổ chức để các đội gặp nhau.

Một điều cần nhớ nếu có dịp đến Tây Nguyên: với nhiều gia đình, chiêng là tài sản quý, có chiếc được coi là thiêng. Hãy hỏi phép trước khi chạm vào chiêng, và lắng nghe người trong buôn giải thích.

Thử làm: lập một "dàn chiêng nắp nồi"

Làm ở nhà cùng bố mẹ hoặc ở lớp cùng thầy cô. Vật liệu: năm chiếc nắp nồi bằng kim loại có cỡ khác nhau (không dùng nắp kính vì dễ vỡ), năm chiếc thìa gỗ hoặc đũa có quấn khăn ở đầu làm dùi. Để ý: nắp nồi có núm ở giữa, đúng như chiếc cồng.

1. Mỗi bạn cầm một nắp bằng quai, để nắp treo lơ lửng (đừng áp nắp vào người hay đặt lên bàn, tiếng sẽ tắt). Gõ thử: nắp to thường trầm hơn nắp nhỏ.
2. Xếp năm bạn đứng thành vòng theo thứ tự từ trầm đến cao, gọi là A, B, C, D, E.
3. Cả nhóm đếm to và đều từ 1 đến 8, lặp lại. Quy ước: A gõ ở số 1 và 5, B gõ ở số 2, C gõ ở số 3 và 7, D gõ ở số 4, E gõ ở số 6 và 8.
4. Gõ chậm vài vòng cho quen, rồi bỏ đếm to, chỉ đếm thầm. Nghe xem có một "giai điệu" nhỏ lặp lại không.
5. Thử vừa gõ vừa bước chậm theo vòng tròn như dàn chiêng thật. Đổi quy ước số cho nhau để ra giai điệu khác.

Sau khi làm xong, nói với nhau: khó nhất là gì? Gần như bao giờ câu trả lời cũng là "nghe bạn để vào cho đúng lúc". Đó chính là kỹ năng cốt lõi của người chơi chiêng. Gõ nhẹ tay, để ý không gõ gần tai bạn, và trả nắp nồi về bếp nguyên vẹn.

Câu hỏi thường gặp

Cồng và chiêng khác nhau thế nào?

Cồng có núm nhô lên ở giữa và người chơi đánh vào núm, tiếng trầm, ấm. Chiêng có mặt bằng, không có núm, tiếng sáng và vang hơn. Trong dàn cồng chiêng Tây Nguyên, hai loại thường được đánh cùng nhau.

Đàn t'rưng làm bằng gì?

Đàn t'rưng làm bằng nhiều ống tre hoặc nứa khô, dài ngắn khác nhau, xâu thành hàng bằng dây. Mỗi ống được vạt miệng để chỉnh cao độ. Người chơi gõ bằng hai dùi tre nhỏ.

Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm nào?

Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại năm 2005. Năm 2008, di sản được đưa vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Vì sao trong dàn chiêng mỗi người chỉ đánh một chiếc?

Vì mỗi chiếc chiêng chỉ cho một âm cố định. Giai điệu hình thành khi các âm của nhiều người nối vào nhau đúng lúc. Cách chơi này đòi hỏi cả nhóm nghe nhau thật kỹ, nên cồng chiêng là âm nhạc của cộng đồng chứ không của riêng ai.

Học sinh có thể nghe cồng chiêng thật ở đâu?

Có thể xem trưng bày cồng chiêng ở các bảo tàng dân tộc học và bảo tàng tỉnh ở Tây Nguyên, hoặc dự các lễ hội, liên hoan cồng chiêng do địa phương tổ chức. Khi đi cùng gia đình hoặc nhà trường, hãy hỏi người hướng dẫn về ý nghĩa của từng bài chiêng.