Sáo trúc cho học sinh: cách thổi ra tiếng, bấm lỗ và giữ sáo sạch

Sáo trúc kêu được là nhờ luồng hơi thổi chéo qua cạnh lỗ thổi bị cắt đôi, làm cho cột không khí bên trong ống rung lên; bịt hay mở các lỗ bấm là thay đổi độ dài cột không khí ấy, nên nốt cao thấp khác nhau. Lần đầu cầm sáo, phần lớn học sinh thổi ra toàn tiếng gió, và đó là chuyện bình thường. Bài này giải thích sáo trúc làm việc thế nào, cách tập cho ra tiếng đầu tiên, và một thí nghiệm với chai nước để thấy cột không khí "hát".

Một ống trúc, một lỗ thổi, sáu lỗ bấm

Sáo trúc phổ biến ở Việt Nam là sáo ngang: cầm ngang trước miệng, chĩa sang phải. Cấu tạo rất gọn:

• Thân sáo: một đoạn trúc hoặc nứa thẳng, rỗng ruột, thành mỏng đều. Đầu gần miệng được bịt kín bằng mấu tre tự nhiên hoặc một nút nhỏ.
• Lỗ thổi: lỗ tròn gần đầu bịt. Môi đặt ở đây.
• Lỗ bấm: thường là sáu lỗ thẳng hàng. Có loại sáo mười lỗ, thêm lỗ để bấm được nhiều nốt hơn.
• Lỗ phụ ở cuối ống: một số cây sáo có thêm một hai lỗ nhỏ gần đuôi, không bấm, dùng để chỉnh cho nốt thấp nhất đúng cao độ và cho tiếng thoát ra.

Người làm sáo chọn trúc, nứa vì những loài tre này mọc thẳng, lóng dài, thành ống mỏng mà chắc. Cùng một cách khoét lỗ, ống dài cho sáo trầm, ống ngắn cho sáo cao. Vì thế người chơi sáo thường có nhiều cây cỡ khác nhau để hợp giọng hát hoặc hợp với nhạc cụ đang chơi cùng.

Vì sao thổi vào một cái lỗ lại ra nốt nhạc

Khi thổi sáo, ta không thổi thẳng vào lỗ. Ta thổi một luồng hơi mỏng, hướng chéo vào mép xa của lỗ thổi. Mép lỗ chẻ luồng hơi làm đôi: một phần đi vào trong ống, một phần đi ra ngoài. Luồng hơi cứ lật qua lật lại hai bên mép rất nhanh, như lá cờ phần phật trong gió.

Cột không khí trong ống có một "nhịp rung riêng" phụ thuộc vào độ dài của nó. Khi luồng hơi lật đúng nhịp ấy, cột không khí rung mạnh lên và ta nghe thành nốt nhạc. Nếu luồng hơi quá to, quá tản hoặc lệch hướng, nó không bắt được nhịp của ống, và ta chỉ nghe tiếng gió.

Còn lỗ bấm? Khi mở một lỗ, không khí trong ống "thoát" ra ở đó, nên cột không khí rung giống như ống bị cắt ngắn tới lỗ ấy. Cột ngắn rung nhanh, nốt cao. Bịt hết sáu lỗ là cột dài nhất, nốt trầm nhất. Mở dần từ dưới lên, nốt đi lên.

Thổi mạnh hơn thì lên quãng tám

Bịt hết lỗ, thổi nhẹ được một nốt trầm. Giữ nguyên ngón, thổi hơi nhanh và hẹp hơn, nốt bật lên cao hơn đúng một quãng tám. Đó là vì cột không khí chuyển sang rung thành hai đoạn, nhanh gấp đôi. Nguyên lý này giống hệt âm bồi trên dây đàn bầu: cùng một vật rung, rung thành nhiều đoạn hơn thì cao hơn. Nhờ vậy, sáo sáu lỗ thổi được khoảng hai quãng tám.

Sáo trúc và những cây sáo khác

Loại sáo	Cầm	Cách tạo tiếng	Dễ ra tiếng không
Sáo ngang (sáo trúc)	Ngang, sang phải	Hơi thổi cắt vào mép lỗ thổi	Khó lúc đầu, cần tập khẩu hình
Tiêu (sáo dọc truyền thống)	Dọc, chúc xuống	Hơi thổi vào khấc ở đầu ống	Khó, tiếng trầm và mềm
Sáo dọc nhựa (recorder)	Dọc, chúc xuống	Đầu thổi có sẵn rãnh dẫn hơi tới mép cắt	Dễ, thổi nhẹ là kêu

Vì sáo dọc nhựa có sẵn đường dẫn hơi nên học sinh thổi nhẹ là ra tiếng, không phải học khẩu hình. Đó là lý do nhiều trường chọn nó cho giờ âm nhạc. Sáo trúc đòi hỏi kiên nhẫn hơn, nhưng đổi lại tiếng sáo có nhiều màu, người chơi uốn được tiếng gió, tiếng chim, tiếng ngân dài như giọng hò.

Tập cho ra tiếng đầu tiên

Đây là trình tự mà nhiều thầy dạy sáo dùng với người mới, chia nhỏ để không nản:

1. Tập khẩu hình không cần sáo. Mím môi như khi thổi nguội một thìa canh, để lại một khe hở nhỏ, hẹp, ở giữa môi. Thổi vào lòng bàn tay: luồng hơi phải mảnh và mát, không tản ra.
2. Chỉ cầm phần đầu. Nếu được, tập với riêng đoạn có lỗ thổi, hoặc bịt hết lỗ bấm cho chắc. Đặt môi dưới chạm nhẹ mép gần của lỗ thổi, che khoảng một phần ba lỗ.
3. Thổi chéo, không thổi thẳng. Hướng luồng hơi về mép xa của lỗ. Xoay ống sáo rất chậm, mỗi lần một chút, đến khi tiếng gió chuyển thành tiếng "u" có cao độ.
4. Thổi nhẹ hơn bạn nghĩ. Người mới hay thổi quá mạnh. Hơi vừa đủ cho tiếng ổn định là được.
5. Bấm bằng bụng ngón tay. Dùng phần thịt mềm ở đốt ngón, không dùng đầu ngón. Lỗ hở một khe nhỏ là tiếng rít ngay. Thường tay trái giữ ba lỗ gần lỗ thổi, tay phải giữ ba lỗ dưới.
6. Tập ngắn, nghỉ nhiều. Thổi liên tục dễ thấy chóng mặt vì thở ra nhiều quá. Thấy choáng thì dừng, ngồi nghỉ, thở bình thường.

Khi đã có tiếng ổn, người chơi mới học các kỹ thuật làm nên chất sáo trúc: đánh lưỡi (chạm đầu lưỡi như nói "tu" để tách nốt cho rõ), láy (nhấc rồi đặt ngón thật nhanh để nốt chính có thêm một nốt hoa mỹ), vuốt (trượt ngón từ từ khỏi lỗ để nốt trôi lên), rung hơi (đẩy hơi từ bụng thành từng đợt nhẹ cho tiếng run).

Giữ sáo sạch và bền

• Mỗi người một cây sáo. Sáo đặt sát miệng, hơi thở và nước bọt đọng trong ống. Ở lớp, nếu phải dùng sáo chung, cần có cách lau sát khuẩn theo hướng dẫn của thầy cô; tốt nhất mỗi bạn dùng sáo riêng.
• Lau sau khi thổi. Để sáo khô tự nhiên, dùng que có quấn vải mềm lau lòng ống nếu có. Không ngâm sáo trúc trong nước.
• Tránh nắng gắt và chỗ quá ẩm. Trúc khô quá nhanh dễ nứt dọc; một vết nứt nhỏ làm hở hơi và tiếng sáo rè.
• Cất trong túi vải hoặc ống đựng. Không nhét sáo vào cặp chung với sách nặng.

Thử làm: cái chai cũng là một cây sáo

Thí nghiệm này cho thấy chính cột không khí phát ra tiếng, và độ dài cột không khí quyết định nốt. Vật liệu: ba hoặc bốn chai nhựa cùng loại có cổ hẹp, một ca nước, một cây thước.

1. Lấy một chai rỗng. Đặt môi dưới chạm nhẹ mép miệng chai, thổi một luồng hơi mảnh ngang qua miệng chai, giống tập khẩu hình ở trên. Xoay chai một chút cho đến khi nghe tiếng "u" trầm.
2. Đổ nước vào chai thứ hai cao khoảng một phần tư chai, chai thứ ba nửa chai, chai thứ tư ba phần tư.
3. Thổi lần lượt từng chai. Chai càng nhiều nước, khoảng không khí phía trên càng ngắn, tiếng càng cao.
4. Dùng thước đo khoảng trống từ mặt nước tới miệng chai, ghi vào bảng: chai, khoảng trống bao nhiêu xăng-ti-mét, tiếng cao hay thấp.
5. Thêm hoặc bớt nước từng chút để bốn chai thành bốn nốt đi lên. So với giọng hát của mình để chỉnh.

Đó chính là điều xảy ra trong ống sáo, chỉ khác là sáo đổi độ dài cột không khí bằng ngón tay chứ không bằng nước. Lau khô chỗ nước đổ ra để không trơn trượt, và rửa chai trước khi đặt môi vào.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao thổi sáo trúc không ra tiếng?

Thường là do thổi thẳng vào lỗ, thổi quá mạnh, hoặc môi che lỗ thổi quá nhiều hay quá ít. Luồng hơi cần mảnh và hướng chéo vào mép xa của lỗ. Cũng có khi một lỗ bấm chưa bịt kín, hãy dùng bụng ngón tay thay vì đầu ngón.

Sáo trúc có mấy lỗ?

Sáo trúc phổ biến có một lỗ thổi và sáu lỗ bấm, một số cây có thêm lỗ nhỏ ở đuôi để chỉnh âm. Cũng có loại sáo mười lỗ bấm, giúp chơi được nhiều nốt hơn mà không phải nhấn nửa lỗ.

Sáo trúc khác sáo recorder thế nào?

Sáo trúc là sáo ngang, người chơi phải tự tạo luồng hơi cắt vào mép lỗ thổi nên khó ra tiếng lúc đầu. Sáo recorder là sáo dọc, đầu thổi có sẵn rãnh dẫn hơi nên thổi nhẹ là kêu. Vì dễ ra tiếng, recorder hay được dùng trong giờ âm nhạc ở trường.

Có nên dùng chung sáo với bạn không?

Không nên, vì sáo đặt sát miệng và trong ống đọng hơi thở. Mỗi bạn nên có cây sáo riêng. Nếu lớp bắt buộc dùng chung, hãy làm đúng cách vệ sinh mà thầy cô hướng dẫn trước khi chuyển sáo cho bạn khác.

Học sáo trúc mất bao lâu thì thổi được bài?

Điều này khác nhau ở mỗi người. Nhiều bạn mất vài buổi mới có tiếng ổn định, sau đó tập được những bài dân ca ngắn chỉ dùng vài nốt. Tập đều mỗi ngày một lúc ngắn thường có ích hơn tập dồn một buổi dài.