Đàn tranh cho học sinh: con nhạn, móng gảy và tiếng ngũ cung

Đàn tranh là cây đàn dây gảy có thân dài như một tấm ván cong, mỗi dây kê trên một con nhạn nhỏ; tay phải đeo móng gảy dây, tay trái nhấn vào phần dây bên kia con nhạn để uốn tiếng. Bản truyền thống có 16 dây nên còn gọi là đàn thập lục, ngày nay phổ biến loại 17 đến 22 dây. Bài này giúp học sinh nhìn ra từng bộ phận, hiểu vì sao đàn tranh nghe "đậm chất Việt", và tự làm một mô hình con nhạn bằng hộp giấy.

Nhìn một cây đàn tranh từ đầu đến cuối

Đặt cây đàn nằm trên bàn, ta thấy:

• Mặt đàn: tấm gỗ nhẹ, hơi khum lên như mai rùa. Nhiều cây đàn dùng gỗ ngô đồng vì gỗ này nhẹ và rung tốt. Mặt đàn là "loa" của cây đàn.
• Dây đàn: dây kim loại căng dọc mặt đàn, dây dài và to cho tiếng trầm, dây ngắn và mảnh cho tiếng cao.
• Con nhạn: mỗi dây có một chiếc chân kê nhỏ, đặt rời trên mặt đàn. Các con nhạn xếp thành một hàng chéo, người ta hay ví như một đàn chim nhạn đang bay, vì thế mà có tên.
• Trục lên dây: ở một đầu đàn, vặn để căng hoặc nới dây.

Con nhạn chia mỗi dây thành hai phần. Phần bên phải con nhạn là chỗ tay phải gảy; phần bên trái là chỗ tay trái nhấn. Đây là điểm khác lớn nhất giữa đàn tranh và đàn piano: trên piano, mỗi phím cho đúng một nốt cố định; trên đàn tranh, một dây có thể cho một nốt rồi "trườn" sang nốt bên cạnh.

Con nhạn: dịch một chút, nốt đổi ngay

Phần dây được gảy càng ngắn thì rung càng nhanh và nốt càng cao. Khi dịch con nhạn về phía gần đầu dây, phần dây gảy ngắn lại, nốt cao lên; dịch ra xa, nốt thấp xuống. Vì vậy, ngoài việc vặn trục, người chơi còn lên dây bằng cách đẩy con nhạn, chỉnh từng milimét cho tới khi tai nghe đúng.

Điều này cũng có nghĩa là con nhạn rất dễ xô lệch khi đàn bị va chạm hay chuyển chỗ. Ở phòng nhạc, trước khi tập, việc đầu tiên thường là nghe lại từng dây và kê lại con nhạn nào lệch.

Năm cung: vì sao đàn tranh nghe "rất Việt"

Trên piano có bảy nốt trắng lặp lại: Đô, Rê, Mi, Fa, Son, La, Si. Đàn tranh thì thường lên dây chỉ năm âm lặp lại từ trầm đến cao, gọi là thang âm ngũ cung. Một cách lên dây hay gặp là Đô – Rê – Fa – Son – La; cũng có khi là Đô – Rê – Mi – Son – La, tuỳ bài và tuỳ điệu.

Năm âm ấy cách nhau đều đặn, không có hai nốt nào sát nhau, nên khi gảy lướt qua nhiều dây, tiếng đàn nghe tròn, thoáng, không bị chói. Rất nhiều bài dân ca Việt Nam được xây trên năm âm như thế, nên chỉ cần vài tiếng gảy, tai người Việt đã thấy quen.

Còn những nốt không có sẵn trên dây thì sao? Người chơi dùng tay trái: nhấn mạnh vào phần dây bên trái con nhạn để dây căng thêm, nốt sẽ cao lên. Ví dụ gảy dây Rê và nhấn đủ mạnh sẽ nghe được Mi. Đây là lý do tay trái của người chơi đàn tranh bận rộn không kém tay phải.

Tay phải gảy, tay trái "hát"

Tay phải: móng gảy và các ngón đàn

Người chơi đeo móng gảy ở ba ngón tay phải: ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa. Móng xưa làm bằng sừng hoặc đồi mồi, nay thường bằng kim loại hoặc nhựa. Móng giúp tiếng đàn rõ, sáng và đỡ đau đầu ngón. Một số cách gảy quen thuộc:

• Gảy: móng móc vào một dây rồi buông, mỗi lần một nốt.
• Vuốt: lướt nhanh qua nhiều dây liền nhau, nghe như nước chảy. Đây là tiếng mà nhiều người nhận ra đàn tranh ngay.
• Vê: gảy đi gảy lại thật nhanh trên một dây để tiếng ngân dài, liền như sợi chỉ.

Tay trái: nhấn, rung, luyến

Tay trái không gảy mà làm cho nốt "có hồn":

• Nhấn: ấn dây để nâng nốt lên, có thể ấn trước rồi gảy, hoặc gảy rồi mới ấn cho nốt trượt lên.
• Rung: ấn nhẹ rồi thả liên tục để tiếng đàn run nhẹ.
• Luyến: nhấn rồi thả từ từ cho nốt trôi xuống, nối liền sang nốt sau.

Những thủ pháp này giống cách giọng hát tiếng Việt lên xuống theo dấu thanh. Một câu nhạc gảy "thẳng" không nhấn không rung nghe giống một bài tập; cũng câu ấy có nhấn có luyến thì nghe giống người đang kể chuyện.

Đàn tranh và họ hàng ở châu Á

Đàn tranh thuộc một họ đàn có thân dài, dây kê trên những chân rời, gặp ở nhiều nước châu Á. Biết họ hàng của nó giúp ta nghe nhạc nước khác mà nhận ra điểm giống và khác.

Cây đàn	Nước	Điểm nhận ra
Đàn tranh	Việt Nam	Thường 16–22 dây, tay trái nhấn rung nhiều, gắn với ca Huế, đờn ca tài tử, dàn nhạc dân tộc
Guzheng (cổ tranh)	Trung Quốc	Thường 21 dây, thân lớn, tiếng vang to
Koto	Nhật Bản	Thường 13 dây, cũng đeo móng ở ba ngón tay phải
Gayageum	Hàn Quốc	Bản truyền thống 12 dây, gảy bằng đầu ngón tay không đeo móng

Ở Việt Nam, đàn tranh có mặt trong ca Huế và trong đờn ca tài tử Nam Bộ, loại hình được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013. Ở Nam Bộ người ta quen gọi là "đờn tranh". Đàn tranh cũng là một nhạc cụ quan trọng trong các dàn nhạc dân tộc hiện đại.

Thử làm: mô hình "đàn tranh hộp giấy" để thấy con nhạn làm việc

Vật liệu: một hộp giày không nắp (hoặc hộp bánh bằng bìa cứng), bốn dây chun to bản khác độ dày nếu có, bốn chiếc bút chì tròn hoặc que đũa ngắn. Không cần dao, kéo.

1. Lồng bốn dây chun dọc theo chiều dài hộp, cách nhau khoảng hai đốt ngón tay. Hộp rỗng chính là "mặt đàn" và "bụng đàn" khuếch đại tiếng.
2. Gảy thử từng dây. Dây chun to thường cho tiếng trầm hơn dây mảnh.
3. Luồn một chiếc bút chì nằm ngang dưới mỗi dây, gần một đầu hộp. Đó là con nhạn. Gảy phần dây dài hơn.
4. Đẩy từ từ một con nhạn vào giữa hộp. Phần dây gảy ngắn lại, nghe tiếng cao dần. Thử đẩy cho bốn dây thành bốn nốt đi lên.
5. Gảy một dây, rồi dùng ngón tay trái ấn nhẹ vào phần dây ở phía bên kia con nhạn. Tiếng sẽ cao lên một chút: đó chính là "nhấn" của đàn tranh.
6. Thử hát Đô – Rê – Mi – Son – La rồi đẩy con nhạn sao cho bốn dây gần đúng bốn âm đầu. Không cần chính xác; mục đích là tai tập so cao thấp.

Ghi lại vào vở: dây nào trầm nhất, dịch con nhạn theo chiều nào thì tiếng cao lên, và ấn ở phía nào của con nhạn thì nghe được tiếng "nhấn". Nếu dây chun đã cũ, có vết nứt, hãy thay dây mới để tránh dây đứt bật vào tay.

Nghe một bản đàn tranh: để ý ba điều

1. Tiếng vuốt mở đầu: nhiều bản bắt đầu bằng một cú lướt qua nhiều dây. Đếm xem trong bài có bao nhiêu lần như vậy.
2. Nốt trượt cuối câu: lắng nghe xem nốt cuối mỗi câu có đứng yên hay hơi trôi lên, trôi xuống. Đó là tay trái đang làm việc.
3. Chỗ vê: đoạn nào tiếng đàn như một sợi chỉ dài liên tục thì đó là vê.

Nghe hai lần: lần đầu nhắm mắt nghe giai điệu, lần sau nếu có video thì nhìn tay. Rất nhiều bạn sẽ ngạc nhiên vì tay trái hầu như không bao giờ đứng yên.

Câu hỏi thường gặp

Đàn tranh có bao nhiêu dây?

Đàn tranh truyền thống có 16 dây nên còn gọi là đàn thập lục. Ngày nay có nhiều loại 17, 19, 21 hoặc 22 dây để chơi được nhiều nốt hơn. Người mới học thường được thầy cô khuyên chọn loại phổ biến ở lớp mình theo học.

Con nhạn trên đàn tranh dùng để làm gì?

Con nhạn là chân kê đỡ từng dây, chia dây thành phần để gảy và phần để nhấn. Dịch con nhạn làm đổi độ dài phần dây được gảy, nên cũng là một cách lên dây cho đúng nốt. Hàng con nhạn xếp chéo trông như đàn chim nhạn bay nên có tên như vậy.

Đàn tranh khác đàn guzheng của Trung Quốc thế nào?

Hai cây đàn cùng một họ nên hình dáng gần giống. Guzheng thường to hơn và phổ biến loại 21 dây; đàn tranh Việt Nam truyền thống nhỏ hơn, 16 dây, và cách chơi dùng nhiều nhấn, rung, luyến của tay trái để bắt theo giọng hát tiếng Việt.

Vì sao người chơi đàn tranh phải đeo móng?

Móng giúp gảy dây kim loại cho tiếng rõ và sáng, đồng thời bảo vệ đầu ngón tay. Người chơi thường đeo ở ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa của tay phải. Tay trái không đeo móng vì chỉ dùng để nhấn dây.

Học sinh muốn học đàn tranh thì bắt đầu ở đâu?

Có thể hỏi thầy cô âm nhạc ở trường xem có câu lạc bộ nhạc cụ dân tộc không, hoặc tìm lớp ở nhà văn hoá thiếu nhi, trung tâm nghệ thuật địa phương. Những bài đầu tiên thường là các làn điệu dân ca quen thuộc, ngắn và dùng ít dây.