Trống và nhịp trong âm nhạc Việt: phách, tiết tấu và vỗ theo đồng dao

Trong âm nhạc, phách là những tiếng đập đều như nhịp tim, nhịp là cách gom các phách thành từng nhóm có một phách mạnh đứng đầu, còn tiết tấu là những nốt dài ngắn chạy trên nền phách đều đó. Trống là nhạc cụ giữ phách lâu đời nhất của người Việt, từ trống đồng Đông Sơn đến trống chèo, trống hội và chiếc trống trường quen thuộc. Bài này giải thích ba khái niệm ấy bằng ví dụ dễ thấy, giới thiệu vài loại trống Việt, rồi chỉ cách cả lớp tập vỗ phách theo một bài đồng dao.

Phách, nhịp, tiết tấu: ba chữ hay bị nhầm

Phách: tiếng đập đều

Đặt hai ngón tay lên cổ tay, ta cảm thấy mạch đập đều đặn. Đi bộ, bước chân cũng đều như thế. Trong một bài nhạc, có một dòng đập đều tương tự chạy suốt từ đầu tới cuối, kể cả khi không nhạc cụ nào gõ ra: đó là phách. Khi nghe nhạc mà chân tự nhịp xuống đất, chân ta đang đi theo phách.

Nhịp: phách được gom thành nhóm

Các phách không nặng nhẹ như nhau. Thường cứ vài phách lại có một phách được nhấn mạnh hơn. Gom phách mạnh với những phách nhẹ theo sau thành một nhóm, ta được một ô nhịp.

• Nhịp 2/4: mạnh – nhẹ, mạnh – nhẹ. Giống bước chân "một, hai" khi đi đều. Rất nhiều bài hát thiếu nhi và dân ca Việt Nam viết ở nhịp này.
• Nhịp 3/4: mạnh – nhẹ – nhẹ. Đung đưa như chiếc võng hay điệu nhảy van-xơ.
• Nhịp 4/4: mạnh – nhẹ – vừa – nhẹ. Phổ biến trong nhiều bài hát ngày nay.

Tiết tấu: nốt dài, nốt ngắn trên nền phách

Nếu phách là những vạch kẻ đều trên vở, thì tiết tấu là chữ viết trên những vạch ấy: có chữ dài kéo qua hai vạch, có chữ ngắn chen hai chữ vào một vạch. Khi hát một bài, ta vỗ tay theo từng chữ của lời là đang vỗ tiết tấu; khi ta giậm chân đều không theo lời là đang giậm phách.

Khái niệm	Giống cái gì	Cách cảm nhận
Phách	Nhịp tim, bước chân đều	Giậm chân đều khi nghe nhạc
Nhịp	Hàng người đi đều hô "một, hai"	Nhấn mạnh tiếng đầu của mỗi nhóm
Tiết tấu	Chữ dài ngắn trong câu nói	Vỗ tay theo từng chữ của lời bài hát

Trống trong đời sống người Việt

Trống đồng Đông Sơn

Những chiếc trống cổ nổi tiếng nhất của Việt Nam là trống đồng thuộc văn hoá Đông Sơn, có niên đại hơn hai nghìn năm. Mặt trống Ngọc Lũ, một chiếc trống được công nhận là bảo vật quốc gia, có hình ngôi sao ở giữa, những vòng hoa văn, hình chim bay, hình người đội mũ lông chim và cảnh sinh hoạt. Người Đông Sơn dùng trống đồng vào việc gì là câu hỏi mà các nhà khảo cổ còn bàn: có ý kiến cho là trong lễ hội và nghi lễ, có ý kiến cho là biểu tượng quyền lực. Điều chắc chắn là người xưa đã đúc được những chiếc trống lớn, đẹp và bền đến tận hôm nay.

Trống cái ở đình làng

Ở làng quê Bắc Bộ, trống cái là chiếc trống lớn đặt trong đình, tang làm bằng gỗ ghép, mặt bịt da trâu. Tiếng trống cái báo hiệu ngày hội bắt đầu, dẫn đầu đám rước, và trong ngày hội, người đánh trống đổi lối đánh để dẫn không khí. Người ta hay nói tới ba lối: khoan là chậm và thưa, mau là nhanh hơn, dồn là dồn dập liên tiếp như thúc giục.

Trống trong chèo

Trong chèo, sân khấu dân gian của vùng đồng bằng Bắc Bộ, trống giữ vai trò dẫn dắt. Người đánh trống theo sát diễn viên, giữ nhịp cho câu hát và điểm vào những chỗ quan trọng. Dân gian có câu "phi trống bất thành chèo", nghĩa là không có trống thì không thành chèo.

Trống cơm

Trống cơm là trống nhỏ hình ống, có hai mặt da, đánh bằng hai bàn tay. Ngày xưa người chơi dán một ít cơm nếp lên mặt trống để chỉnh cho tiếng trầm và ấm hơn, vì thế mà có tên. Câu mở đầu "Tình bằng có cái trống cơm" của một bài dân ca quan họ quen thuộc đã làm chiếc trống nhỏ này được nhiều người biết đến.

Trống trường

Nhiều trường học ở Việt Nam vẫn dùng trống để báo giờ vào lớp, ra chơi và tan học. Trong lễ khai giảng, tiếng trống khai trường do thầy cô hoặc khách mời đánh là khoảnh khắc nhiều học sinh nhớ mãi. Mỗi trường có quy ước riêng về số tiếng trống cho từng hiệu lệnh.

Vì sao trống thường giữ nhịp cho cả dàn

Trống có tiếng bật ra rất nhanh và tắt khá nhanh, không ngân dài như chiêng hay dây đàn. Mỗi tiếng trống vì thế đánh dấu một thời điểm rất rõ, giống như một dấu chấm. Những người chơi nhạc cụ khác, người hát và người múa nhìn vào những "dấu chấm" ấy để đi cùng nhau.

Người đánh trống giỏi không phải người đánh to nhất. Họ là người giữ phách đều, không vội lên khi hào hứng, không chậm lại khi mệt, và biết khi nào cần nhấn mạnh, khi nào cần đánh nhẹ để nhường chỗ cho tiếng hát.

Nhạc cụ gõ trong giờ âm nhạc

Ở lớp, học sinh thường tập giữ phách và tiết tấu với các nhạc cụ gõ nhỏ, dễ cầm:

• Thanh phách: hai thanh tre hoặc gỗ gõ vào nhau, tiếng "cắc" gọn và rõ.
• Song loan: nhạc cụ giữ nhịp của đờn ca tài tử Nam Bộ, gồm một miếng gỗ tròn có thanh kim loại dẻo, đầu thanh gắn một cục gỗ nhỏ; ấn xuống là cục gỗ gõ lên mặt gỗ thành tiếng "cốc".
• Trống nhỏ: dùng để gõ phách mạnh.
• Tem-bơ-rin (trống lục lạc) và tam giác chuông (triangle): thêm màu tiếng leng keng, thường gõ ở phách mạnh hoặc cuối câu.

Một mẹo thầy cô hay dùng là chia lớp thành nhóm, mỗi nhóm một nhạc cụ, mỗi nhóm một nhiệm vụ: nhóm giữ phách, nhóm gõ phách mạnh, nhóm gõ tiết tấu. Ghép lại là thành một dàn gõ nhỏ.

Thử làm: vỗ phách, vỗ tiết tấu theo đồng dao

Hoạt động này làm được ở lớp hoặc ở nhà với cả gia đình, không cần nhạc cụ. Dùng câu đồng dao quen: "Nu na nu nống, cái cống nằm trong…" (đọc tiếp theo bản mà ông bà, bố mẹ mình thuộc).

1. Đọc và vỗ tiết tấu. Cả nhóm đọc chậm, mỗi chữ vỗ tay một cái. Đó là tiết tấu của lời.
2. Đọc và giậm phách. Đọc lại, lần này không vỗ, chỉ giậm chân đều, cứ hai chữ một bước: "Nu na" – bước, "nu nống" – bước. Chân giữ đều kể cả khi đọc vấp.
3. Tìm phách mạnh. Giậm chân trái mạnh, chân phải nhẹ, lặp lại: mạnh – nhẹ. Đó là nhịp 2/4.
4. Chia ba nhóm. Nhóm 1 giậm phách. Nhóm 2 vỗ tiết tấu theo chữ. Nhóm 3 chỉ vỗ một cái vào mỗi phách mạnh (hoặc gõ hai cây bút vào nhau). Cùng đọc, ba lớp tiếng sẽ chồng lên nhau như một dàn trống nhỏ.
5. Khoan, mau, dồn. Một bạn làm "người đánh trống cái", vỗ phách chậm rồi nhanh dần. Cả nhóm phải theo bạn ấy. Ai đi nhanh hơn hay chậm hơn người dẫn sẽ nghe ra ngay.
6. Đổi vai. Mỗi bạn được thử cả ba nhiệm vụ.

Nếu thấy khó giữ phách khi người bên cạnh vỗ khác mình, đó là đúng cái khó mà người chơi nhạc nào cũng phải tập. Hãy nhìn chân người dẫn, đếm thầm, và để tay theo tai.

Câu hỏi thường gặp

Phách trong âm nhạc là gì?

Phách là những tiếng đập đều đặn chạy suốt bài nhạc, giống nhịp tim hay bước chân. Khi nghe nhạc mà chân tự nhịp xuống đất đều đặn, đó là ta đang theo phách. Phách có phách mạnh và phách nhẹ.

Nhịp 2/4 nghĩa là gì?

Nhịp 2/4 là mỗi ô nhịp có hai phách, phách đầu mạnh, phách sau nhẹ, và mỗi phách dài bằng một nốt đen. Cảm giác giống bước chân đi đều "một, hai". Rất nhiều bài hát thiếu nhi và dân ca Việt Nam dùng nhịp này.

Tiết tấu khác nhịp thế nào?

Nhịp là khung đều đặn gồm phách mạnh và phách nhẹ, không đổi trong suốt đoạn nhạc. Tiết tấu là sự sắp xếp các nốt dài ngắn trên khung đó, thay đổi theo từng câu. Vỗ tay theo từng chữ của lời bài hát là vỗ tiết tấu; giậm chân đều là giữ nhịp.

Vì sao gọi là trống cơm?

Trống cơm là trống nhỏ hai mặt đánh bằng tay. Ngày xưa người chơi dán một ít cơm nếp lên mặt trống để chỉnh cho tiếng trầm, ấm hơn, nên gọi là trống cơm. Chiếc trống này được nhắc đến trong một bài dân ca quan họ quen thuộc.

"Phi trống bất thành chèo" nghĩa là gì?

Câu này nghĩa là không có trống thì không thành chèo. Trong chèo, người đánh trống giữ nhịp cho câu hát, theo sát diễn viên và điểm vào những chỗ quan trọng, nên tiếng trống gắn liền với cả buổi diễn.